'Dünyanın Gazını Almak' -2.Bölüm
Yer kabuğunda bulunan doğal gazın çok büyük kısmı,petrole benzer şekilde oluşmuş.Tek hücreli deniz hayvanlarıyla yosunların(‘alg’ler) kalıntıları,deniz dibine çöküp çamurla karıştıktan ve oksijensiz ortamda çürüyerek bozunduktan sonra,üstlerinde biriken kalın tortul katmanlarının altında,uzun süreli basınç ve ısı etkilerine maruz kalıp, ‘yapısal dönüşüm’ e (‘metamorfoz’) uğramış.Derinlikle birlikte artan sıcaklık,petrolü oluşturan hidrokarbonların daha küçük moleküllere parçalanmasına ve kısmen ya da tümüyle doğal gaza dönüşmesine yol açmış.Hidrokarbonlar zamanla,içinde oluştukları ‘kaynak kayaç’ tan sızarak,hafiflikleri nedeniyle yükselmiş ve civarda varsa eğer,kireçtaşı veya kumtaşı gibi gözenekli bir yapıya sahip bir ‘hazne kayaç’ a göç etmiş.Bu katmandaki dikey geçitlerden de tırmanıp,mermer veya granit gibi geçirgen olmayan bir ‘örtü kayaç’ katmanına rastladıklarında,sıkışıp kalmışlar.
Yukarıdaki şekillerde,kırmızı ve mavi renklerle gösterilen petrol ve doğal gaz birikintilerinin sıkışma biçimleri görülüyor.Birincisinde,örtü kayaç katmanının zıt yönlerden sıkışması sonucunda katlanarak yukarı doğru bükülmesiyle oluşan (‘antiklinal’) bombe örneği var.İkincisinde birikinti,örtü kayacın kırılmasıyla sıkışmış.Üçüncüsünde ise,geçirgen olmayan bir kaya kütlesi,ergimiş halde iken hazne kayaca daldıktan sonra donmuş.
Doğal gaz aramalarına,petrolünkinde olduğu gibi,yüzey jeolojisinin incelenmesiyle başlanıyor.Yerçekimi sabiti (‘gravimetre’) ve manyetik alan (‘manyetometre’) ölçümleri,alt katmanların fiziksel özellikleri hakkında ipuçları veriyor.Ama en etkin arama aracı,yerkabuğuna zerk edilen ses dalgalarının geri dönen yansımalarının kayıtlarından oluşan ‘sismograf’lar.Sesin değişik kayaç türlerindeki seyahat hızları bilindiğinden,farklı katmanların buluşma yüzeylerinden yansıyan dalgaların gidiş dönüş sürelerinden hareketle;katmanların aşağıya doğru yoğunluk sıralamasını,türlerinin ve kalınlıklarını hesaplamak mümkün.Eskiden ses dalgaları üretmek için patlayıcılar kullanılıyordu.Bu yöntemin çevreye olan sakıncaları fark edildiğinden terk edildi.Şimdi artık,karada sırf bu amaç için tasarımlandırılmış kamyonlar kullanılmakta.Ses dalgaları,kamyonun orta kısmından çıkan bir pistonun darbeleriyle üretiliyor.Sismograflarla donanımlı diğer araçlar da verileri topluyor.Açık deniz aramalarında ise,su altına basınçlı hava atımları püskürten tabancaların yol açtığı şok dalgalarının deniz dibindeki katmanlardan yansımaları,birkaç kilometre uzunluğundaki yüzer kabloya birer metre aralılarla dizilen binlerce su altı kulaklığı (‘hidrofon’) tarafından toplanıp kaydedilmekte.Bu veriler ‘bilgisayar destekli arama’ (‘computer aided exploration,CAEX’) tekniğiyle işlenerek,yeraltının iki veya üç boyutlu görüntüleri oluşturuluyor.Üç boyutlu görüntü üretimi pahalı olup,km2 başına 9 bin$ kadardır.Yerbilimciler bu görüntüleri inceleyip,kaynakların nerelerde gizlenmiş olabileceğini kestirmeye çalışıyor.Fakat,tahminlerin isabet oranı %10 düzeyinde.Bir bölgede doğal gaz bulunup bulunmadığı,kuyu açılıncaya kadar kesinlik kazanmıyor.Dolayısıyla,bir sonraki aşama ‘deneme kuyusu’ açmak.Arama kuyusu açma işi de ‘dart’ oyununa benziyor.İsabet kaydetme olasılığı ortalama %27.
Kuyunun açılacağı noktanın belirlenmesinden sonra,ulaşım yollarının açılması ve civardaki alanın,çalışmaya engel olabilecek bitki unsurlarından temizlenip kısmen düzeltilmesi gerekiyor.Güç kaynağı olarak,varsa yakından elektrik hattı çekilmesi,aksi halde bir dizel motor-jeneratörünün getirilmesi lazım.İşlem sırasında bol miktarda su kullanılmakta.Dolayısıyla,tesisat suyuna ulaşılamayıp yüzeyde yeterince hacimli bir doğal su kaynağının da bulunmaması halinde,önce bir su kuyusu deliniyor.Atıklar için bir çukurun açılması ve dibinin,yer altı sularına olası sızıntıları önleyecek şekilde plastik malzemeyle kaplanması gereği var.Nihayet,delme noktasını merkez alan dikdörtgen şeklinde bir çukur daha açılıyor.Kule, ‘bodrum’ denilen bu çukurun üzerine inşa edilip,delme işlemi burada yapılacak.
-2.bölüm(sayfa)-
Bilim ve Teknik Dergisi Sayı:467
Vural ALTIN
Yorum ( 0 ) Yorum yaz! Kalici Baglanti
<<Önceki Sayfa
|/|Sonraki Sayfa>>
Arkadasina Gonder!